Najskuteczniejsze odwracalne metody antykoncepcji to implant oraz wkładki domaciczne (hormonalna i miedziana) – w ciągu roku zachodzi przy nich w ciążę mniej niż 1 na 100 kobiet. Tabletki, plastry i krążek przy typowym stosowaniu zawodzą u ok. 7 na 100 kobiet rocznie, a prezerwatywa – u ok. 13 na 100, ale tylko ona chroni przed zakażeniami przenoszonymi drogą płciową. Metodę najlepiej dobrać wspólnie z lekarzem, który oceni przeciwwskazania, zmierzy ciśnienie i – w przypadku metod hormonalnych – wystawi receptę.
Skuteczność antykoncepcji i wskaźnik Pearla
Skuteczność metod antykoncepcji tradycyjnie opisuje się wskaźnikiem Pearla. Oznacza on liczbę ciąż, które wystąpiły u 100 kobiet stosujących daną metodę przez rok (czyli na 100 „kobietolat”). Im niższy wskaźnik, tym skuteczniejsza metoda. Spośród kobiet, które regularnie współżyją i w ogóle nie stosują antykoncepcji, w ciągu roku w ciążę zachodzi ok. 85 na 100.
Współcześnie częściej podaje się odsetek kobiet, które zaszły w ciążę w pierwszym roku stosowania metody, w dwóch wariantach:
- stosowanie idealne – metoda używana zawsze i dokładnie zgodnie z zaleceniami;
- stosowanie typowe – tak, jak wygląda to w codziennym życiu: z pominiętą tabletką, spóźnionym plastrem czy prezerwatywą założoną za późno.
Różnica między tymi liczbami pokazuje, jak bardzo skuteczność zależy od użytkowniczki. Przy implancie i wkładce jest znikoma, przy tabletkach – wyraźna, a przy metodach naturalnych – bardzo duża.
Porównanie metod – tabela
| Metoda | Stosowanie typowe | Stosowanie idealne | Hormony |
|---|---|---|---|
| Implant podskórny | ok. 0,1% | ok. 0,1% | progestagen |
| Wkładka hormonalna (z lewonorgestrelem) | 0,1–0,4% | 0,1–0,4% | progestagen |
| Wkładka miedziana | ok. 0,8% | ok. 0,6% | brak |
| Zastrzyk antykoncepcyjny | ok. 4% | ok. 0,2% | progestagen |
| Tabletki, plaster, krążek dopochwowy | ok. 7% | ok. 0,3% | estrogen + progestagen (tabletki także jednoskładnikowe) |
| Prezerwatywa męska | ok. 13% | ok. 2% | brak |
| Stosunek przerywany | ok. 20% | ok. 4% | brak |
| Metody obserwacji płodności | 2–23% | zależnie od metody | brak |
Rozpiętość wyników dla metod naturalnych wynika z tego, że obejmują one bardzo różne sposoby – od samego liczenia dni po połączenie pomiaru temperatury, obserwacji śluzu i testów owulacyjnych.
Metody hormonalne
Metody dwuskładnikowe (zawierające estrogen i progestagen) to tabletki, plaster przezskórny i krążek dopochwowy. Hamują owulację i zagęszczają śluz szyjkowy. Działają podobnie – różnią się sposobem podania: tabletkę trzeba przyjmować codziennie, plaster zmienia się co tydzień, a krążek zakłada raz na cykl. Oprócz działania antykoncepcyjnego często zmniejszają obfitość i bolesność miesiączek, a niektóre preparaty łagodzą trądzik.
Metody jednoskładnikowe (tylko progestagen) to tabletki progestagenne, zastrzyk, implant i wkładka hormonalna. Nie zawierają estrogenu, dlatego można je stosować u wielu kobiet, u których metody dwuskładnikowe są przeciwwskazane – m.in. w czasie karmienia piersią czy przy migrenie z aurą. Częstym działaniem niepożądanym są nieregularne plamienia, zwłaszcza w pierwszych miesiącach.
Antykoncepcja hormonalna nie zmniejsza płodności na stałe. Po odstawieniu tabletek, plastra czy krążka owulacja zwykle szybko wraca; po zastrzyku powrót płodności może się opóźnić o kilka miesięcy. Jeśli planujesz ciążę, zajrzyj do artykułu Planowanie ciąży.
Wkładka domaciczna i implant
Wkładki domaciczne i implant zalicza się do długo działającej odwracalnej antykoncepcji (LARC). Po założeniu działają przez kilka lat bez żadnego udziału użytkowniczki, a po ich usunięciu płodność szybko wraca.
- Wkładka hormonalna uwalnia niewielką dawkę lewonorgestrelu bezpośrednio do jamy macicy. Zwykle zmniejsza obfitość miesiączek, u części kobiet krwawienia ustępują całkowicie.
- Wkładka miedziana nie zawiera hormonów – jony miedzi działają plemnikobójczo. Może nasilać obfitość i bolesność miesiączek.
- Implant to cienki pręcik umieszczany pod skórą ramienia, uwalniający progestagen; działa do 3 lat. W Polsce jest dostępny na receptę i nie jest refundowany. Zakłada go i usuwa lekarz w znieczuleniu miejscowym.
Wkładkę zakłada ginekolog podczas wizyty, po badaniu ginekologicznym i zwykle po sprawdzeniu, czy masz aktualną cytologię. Wkładkę mogą stosować także kobiety, które nie rodziły. Dostępność poszczególnych metod w Polsce bywa zmienna – aktualne możliwości omówisz z lekarzem.
Metody barierowe i naturalne
Prezerwatywa jest jedyną metodą, która oprócz ciąży chroni też przed zakażeniami przenoszonymi drogą płciową, w tym HIV, chlamydiozą i rzeżączką (przed HPV i opryszczką – tylko częściowo). Musi być założona przed jakimkolwiek kontaktem narządów płciowych i używana przy każdym stosunku. Prezerwatyw lateksowych nie łącz z lubrykantami na bazie oleju – osłabiają one lateks. Więcej o infekcjach przeczytasz w artykule Infekcje intymne.
Metody obserwacji płodności polegają na wyznaczaniu dni płodnych na podstawie temperatury ciała, wyglądu śluzu szyjkowego, długości cykli lub testów owulacyjnych. Wymagają nauki, systematyczności i regularnych cykli; są mniej skuteczne po porodzie, w okresie dojrzewania i przed menopauzą. Aplikacje do śledzenia cyklu nie zastąpią wiedzy o tym, jak interpretować objawy.
Stosunek przerywany jest jedną z najmniej skutecznych metod – plemniki mogą znajdować się w płynie wydzielanym jeszcze przed wytryskiem.
Przeciwwskazania i wizyta u lekarza
Lekarze korzystają z kryteriów kwalifikacji medycznej WHO (Medical Eligibility Criteria, MEC), które dla każdej metody i każdego stanu zdrowia określają, czy metoda jest bezpieczna, czy ryzyko przewyższa korzyści. Szczególnej ostrożności wymagają metody z estrogenem, ponieważ zwiększają ryzyko zakrzepicy. Przeciwwskazaniem do nich są m.in.:
- migrena z aurą,
- palenie papierosów w wieku 35 lat i więcej,
- przebyta zakrzepica żylna lub zatorowość płucna oraz wrodzona skłonność do zakrzepicy,
- niekontrolowane lub wysokie nadciśnienie tętnicze, choroba niedokrwienna serca, przebyty udar,
- niektóre wady zastawkowe serca, ciężkie choroby wątroby, rak piersi,
- pierwsze tygodnie po porodzie.
Jak przygotować się do wizyty w sprawie antykoncepcji
- Zapisz datę ostatniej miesiączki i długość cykli.
- Przygotuj listę przyjmowanych leków i suplementów – niektóre leki (np. przeciwpadaczkowe) osłabiają działanie hormonów.
- Sprawdź, czy u bliskich krewnych występowały w młodym wieku zakrzepice, zawały serca lub udary.
- Powiedz lekarzowi, czy palisz, czy masz migreny z aurą i czy planujesz ciążę w najbliższym czasie.
W Polsce antykoncepcja hormonalna jest dostępna wyłącznie na receptę. Przed jej przepisaniem lekarz zbiera wywiad, mierzy ciśnienie tętnicze i ocenia masę ciała. Według WHO rutynowe badania krwi nie są warunkiem rozpoczęcia stosowania tabletek, ale wizyta to dobra okazja, by zadbać o regularne badania profilaktyczne. Zgłoś się pilnie do lekarza, jeśli podczas stosowania metody hormonalnej pojawi się jednostronny ból i obrzęk łydki, nagła duszność, ból w klatce piersiowej, nagłe zaburzenia widzenia lub mowy albo silny, nietypowy ból głowy.
Antykoncepcja awaryjna
Antykoncepcję awaryjną stosuje się po stosunku bez zabezpieczenia lub gdy metoda zawiodła (np. pęknięta prezerwatywa, pominięte tabletki). Nie jest środkiem poronnym – działa głównie przez opóźnienie owulacji, dlatego nie przerywa już istniejącej ciąży.
- Lewonorgestrel – do 72 godzin po stosunku.
- Octan uliprystalu – do 120 godzin (5 dni) po stosunku.
- Wkładka miedziana założona do 5 dni po stosunku – najskuteczniejsza metoda awaryjna, która dodatkowo zapewnia dalszą antykoncepcję.
W przypadku tabletek obowiązuje zasada: im wcześniej, tym skuteczniej. W Polsce tabletki „dzień po” wydawane są na receptę. Wystawia ją lekarz, a w aptekach uczestniczących w programie pilotażowym – także farmaceuta (osobom, które ukończyły 15 lat). Aktualne zasady i listę aptek sprawdzisz na pacjent.gov.pl lub u farmaceuty. Jeśli kolejna miesiączka spóźnia się o ponad 7 dni lub jest nietypowa, wykonaj test ciążowy (zob. Pierwsze objawy ciąży). Antykoncepcja awaryjna nie chroni przed infekcjami – po ryzykownym kontakcie warto omówić z lekarzem badania w kierunku chorób przenoszonych drogą płciową.
Najczęstsze pytania
Źródła
- CDC – Contraception (Effectiveness of Family Planning Methods)
- WHO – Medical eligibility criteria for contraceptive use
- Trussell J. Contraceptive failure in the United States. Contraception (dane z podręcznika „Contraceptive Technology”)
- Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników – rekomendacje dotyczące antykoncepcji
Autor artykułu
Prowadzi wizyty ginekologiczne i samodzielnie wykonuje badania: USG narządów miednicy mniejszej i piersi, USG wczesnej ciąży, kolposkopię oraz SONO-HSG. Praktykę lekarską prowadzi od 2015 roku, a prawo wykonywania zawodu w Polsce ma od 2023 roku. Ma certyfikaty umiejętności PTGiP z USG w położnictwie i ginekologii, USG piersi oraz kolposkopii. Przyjmuje w centrum RS-MED w Warszawie (Targówek).
Profil lekarza w RS-MED →