Zespół policystycznych jajników (PCOS) to jedno z najczęstszych zaburzeń hormonalnych u kobiet w wieku rozrodczym. Rozpoznaje się go, gdy występują co najmniej dwa z trzech kryteriów: nieregularne cykle lub brak owulacji, nadmiar androgenów (objawy lub wyniki badań) oraz obraz policystycznych jajników w USG – po wykluczeniu innych chorób. Leczenie obejmuje zmianę stylu życia oraz, zależnie od potrzeb, leki regulujące cykl, zmniejszające objawy androgenizacji lub wspomagające owulację.
Objawy PCOS
Objawy PCOS zwykle pojawiają się w okresie dojrzewania lub w pierwszych latach po nim, ale u wielu kobiet rozpoznanie stawia się dopiero przy problemach z zajściem w ciążę. Najczęściej są to:
- nieregularne lub rzadkie miesiączki – cykle dłuższe niż 35 dni, mniej niż 8 miesiączek w roku albo całkowity brak miesiączki,
- hirsutyzm – nadmierne owłosienie typu męskiego, np. na twarzy, klatce piersiowej czy brzuchu,
- trądzik, zwłaszcza utrzymujący się po okresie dojrzewania, oraz łojotok,
- wypadanie włosów na szczycie głowy (łysienie androgenowe),
- trudności z zajściem w ciążę wynikające z rzadkich owulacji,
- skłonność do przybierania na wadze, zwłaszcza w okolicy brzucha.
U kobiet z PCOS częściej występują też obniżony nastrój, objawy lękowe i problemy z akceptacją wyglądu. To nie kwestia „słabego charakteru”, lecz uznany element zespołu – wytyczne zalecają, aby lekarz pytał o nie i w razie potrzeby kierował do specjalisty.
Kryteria rozpoznania
Zgodnie z międzynarodowymi wytycznymi z 2023 roku u dorosłych kobiet PCOS rozpoznaje się według zmodyfikowanych kryteriów rotterdamskich – potrzebne są co najmniej 2 z 3 cech:
| Kryterium | Co oznacza w praktyce |
|---|---|
| Zaburzenia owulacji | nieregularne, rzadkie miesiączki lub ich brak; u dorosłych zwykle cykle krótsze niż 21 dni lub dłuższe niż 35 dni |
| Hiperandrogenizm | kliniczny (hirsutyzm, trądzik, łysienie androgenowe) lub biochemiczny (podwyższone androgeny we krwi) |
| Morfologia jajników policystycznych | w USG lub – u dorosłych – podwyższone stężenie AMH we krwi |
Jeśli u dorosłej kobiety występują jednocześnie nieregularne cykle i hiperandrogenizm, ani USG, ani oznaczenie AMH nie są już potrzebne do rozpoznania.
U nastolatek zasady są ostrzejsze: rozpoznanie wymaga obecności zarówno nieregularnych cykli, jak i hiperandrogenizmu. W ciągu 8 lat od pierwszej miesiączki nie stosuje się USG ani AMH jako kryteriów, ponieważ w tym wieku obraz wielu pęcherzyków w jajnikach jest fizjologiczny. Gdy objawy są niejednoznaczne, lekarz może określić stan jako „podwyższone ryzyko PCOS” i ponownie ocenić go po kilku latach.
Badania hormonalne i USG
Diagnostyka ma dwa cele: potwierdzić kryteria PCOS i wykluczyć choroby, które dają podobne objawy.
- Androgeny – przede wszystkim testosteron całkowity i wolny (obliczony lub jako wskaźnik wolnych androgenów); jeśli ich stężenie jest prawidłowe, lekarz może oznaczyć androstendion i DHEA-S. Wiarygodny wynik wymaga zwykle odstawienia antykoncepcji hormonalnej na co najmniej 3 miesiące przed badaniem.
- Badania wykluczające – TSH (choroby tarczycy), prolaktyna (hiperprolaktynemia), 17-hydroksyprogesteron (nieklasyczna postać wrodzonego przerostu nadnerczy), a w razie braku miesiączki także test ciążowy. Przy bardzo szybko narastających objawach lub cechach wirylizacji lekarz poszukuje innych, rzadszych przyczyn.
- USG przezpochwowe – kryterium morfologii policystycznej to co najmniej 20 pęcherzyków o średnicy 2–9 mm w jednym jajniku (przy użyciu nowoczesnej głowicy o wysokiej częstotliwości) i/lub objętość jajnika co najmniej 10 ml, bez obecności torbieli czy dominującego pęcherzyka.
- AMH – u dorosłych może zastąpić USG w ocenie morfologii jajników, ale nie służy do samodzielnego rozpoznania PCOS.
Insulinooporność i ryzyko metaboliczne
Insulinooporność odgrywa ważną rolę w PCOS – występuje u wielu pacjentek, także szczupłych, i nasila produkcję androgenów przez jajniki. Wytyczne nie zalecają jednak rutynowego oznaczania insuliny czy wskaźników insulinooporności w celu rozpoznania PCOS.
Ważniejsze jest regularne sprawdzanie, czy nie pojawiły się powikłania metaboliczne. Kobiety z PCOS mają wyższe ryzyko:
- stanu przedcukrzycowego i cukrzycy typu 2,
- zaburzeń lipidowych (dyslipidemii) i nadciśnienia tętniczego,
- cukrzycy ciążowej i nadciśnienia w ciąży,
- obturacyjnego bezdechu sennego,
- przerostu błony śluzowej macicy przy długich przerwach między miesiączkami.
Dlatego lekarz zleca ocenę gospodarki węglowodanowej (najlepiej doustny test obciążenia glukozą), lipidogram, kontroluje ciśnienie i masę ciała, a ocenę gospodarki węglowodanowej powtarza zwykle co 1–3 lata, zależnie od czynników ryzyka. Warto też, by pytał o nastrój, lęk i zaburzenia odżywiania.
Leczenie PCOS
Nie ma jednego schematu leczenia dla wszystkich – terapię dobiera się do objawów i celów pacjentki. Decyzję o wyborze leków zawsze podejmuje lekarz.
- Styl życia – zbilansowana dieta, regularna aktywność fizyczna i dobry sen są podstawą leczenia u każdej kobiety z PCOS. Przy nadmiernej masie ciała już umiarkowana redukcja (rzędu 5–10%) może poprawić regularność cykli i parametry metaboliczne. Wytyczne nie wskazują jednej „diety na PCOS” – liczy się trwała zmiana nawyków.
- Złożona antykoncepcja hormonalna – leczenie pierwszego wyboru przy nieregularnych cyklach, hirsutyzmie i trądziku u kobiet, które nie planują ciąży. Chroni też błonę śluzową macicy. Więcej o metodach przeczytasz w artykule o antykoncepcji.
- Metformina – stosowana w wybranych przypadkach, głównie przy zaburzeniach metabolicznych lub nadmiernej masie ciała, samodzielnie lub razem z antykoncepcją.
- Leki przeciwandrogenowe – rozważane przy nasilonym hirsutyzmie, gdy inne leczenie nie wystarcza, zawsze w połączeniu ze skuteczną antykoncepcją.
- Leczenie kosmetyczne i dermatologiczne (np. depilacja laserowa czy leczenie trądziku) – jako uzupełnienie terapii.
PCOS a starania o ciążę
PCOS jest jedną z najczęstszych przyczyn niepłodności związanej z brakiem owulacji, ale nie oznacza niepłodności. Przed staraniami warto zgłosić się na wizytę przedkoncepcyjną, ocenić gospodarkę węglowodanową, ciśnienie i masę ciała oraz rozpocząć suplementację kwasu foliowego – zob. planowanie ciąży.
Jeśli owulacja nie występuje samoistnie, według wytycznych z 2023 roku lekiem pierwszego wyboru w indukcji owulacji jest letrozol. W dalszej kolejności lekarz może zaproponować inne leki indukujące owulację, metforminę, gonadotropiny, laparoskopowe nakłuwanie jajników lub zapłodnienie pozaustrojowe. Leczenie indukujące owulację wymaga kontroli lekarskiej, m.in. ze względu na ryzyko ciąży mnogiej.
W ciąży kobiety z PCOS wymagają uważniejszej opieki – częściej rozwijają się u nich cukrzyca ciążowa i nadciśnienie, dlatego lekarz może zlecić wcześniejsze badanie glukozy.
Najczęstsze pytania
Źródła
- Teede H.J. i wsp. Recommendations from the 2023 International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome (Monash University, ESHRE, ASRM)
- The Rotterdam ESHRE/ASRM-Sponsored PCOS Consensus Workshop Group. Revised 2003 consensus on diagnostic criteria and long-term health risks related to polycystic ovary syndrome. Human Reproduction 2004
- European Society of Human Reproduction and Embryology (ESHRE) – PCOS guideline
- Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników
Autor artykułu
Prowadzi wizyty ginekologiczne i samodzielnie wykonuje badania: USG narządów miednicy mniejszej i piersi, USG wczesnej ciąży, kolposkopię oraz SONO-HSG. Praktykę lekarską prowadzi od 2015 roku, a prawo wykonywania zawodu w Polsce ma od 2023 roku. Ma certyfikaty umiejętności PTGiP z USG w położnictwie i ginekologii, USG piersi oraz kolposkopii. Przyjmuje w centrum RS-MED w Warszawie (Targówek).
Profil lekarza w RS-MED →