Endometrioza to przewlekła choroba, w której tkanka podobna do błony śluzowej macicy rośnie poza macicą – najczęściej na jajnikach, otrzewnej miednicy i więzadłach. Typowe objawy to bardzo bolesne miesiączki, ból przy współżyciu, przewlekły ból miednicy i trudności z zajściem w ciążę. Rozpoznanie często można postawić na podstawie objawów i USG przezpochwowego lub rezonansu magnetycznego, a leczenie obejmuje leki przeciwbólowe, terapię hormonalną i – u wybranych pacjentek – operację.
Czym jest endometrioza
Ogniska endometriozy reagują na hormony cyklu miesiączkowego podobnie jak endometrium w macicy. Wywołują przewlekły stan zapalny, ból i tworzenie się zrostów. Wyróżnia się kilka postaci choroby:
- endometriozę otrzewnową (powierzchowną) – drobne ogniska na otrzewnej miednicy,
- torbiele endometrialne jajnika (endometrioma), nazywane potocznie „torbielami czekoladowymi”,
- endometriozę głęboko naciekającą – zmiany wnikające m.in. w więzadła krzyżowo-maciczne, przegrodę odbytniczo-pochwową, ścianę jelita lub pęcherza moczowego.
Pokrewną chorobą jest adenomioza, czyli obecność endometrium w mięśniu macicy – obie choroby często współistnieją. Przyczyny endometriozy nie są w pełni poznane; znaczenie mają czynniki genetyczne, hormonalne i immunologiczne.
Choroba dotyczy kobiet w wieku rozrodczym, ale pierwsze objawy pojawiają się często już w okresie dojrzewania. Ryzyko jest większe, gdy endometrioza występowała u matki lub siostry. Ponieważ rozwój ognisk zależy od estrogenów, dolegliwości zwykle słabną po menopauzie.
Objawy endometriozy
Nasilenie objawów nie zawsze odpowiada rozległości zmian – niewielkie ogniska mogą dawać silny ból, a duże torbiele bywają wykrywane przypadkowo. Najczęstsze dolegliwości to:
- bolesne miesiączki (dysmenorrhoea), często narastające z czasem i słabo reagujące na leki przeciwbólowe,
- ból podczas lub po współżyciu (dyspareunia), zwłaszcza przy głębokiej penetracji,
- przewlekły ból miednicy, także poza miesiączką,
- ból przy oddawaniu stolca (dyschezja) lub przy oddawaniu moczu (dysuria), nasilający się w czasie miesiączki,
- trudności z zajściem w ciążę,
- przewlekłe zmęczenie, wzdęcia, plamienia przed miesiączką.
Ponieważ objawy bywają bagatelizowane („taka uroda”) lub mylone z zespołem jelita drażliwego czy infekcją dróg moczowych, od pierwszych dolegliwości do rozpoznania mija często od kilku do nawet kilkunastu lat.
Diagnostyka – USG, MRI, laparoskopia
Diagnostyka zaczyna się od dokładnego wywiadu i badania ginekologicznego, podczas którego lekarz może wyczuć tkliwe guzki, ograniczoną ruchomość macicy lub powiększenie jajnika.
- USG przezpochwowe – podstawowe badanie obrazowe. Torbiel endometrialna jajnika ma zwykle charakterystyczny obraz i jest dobrze widoczna. Ocena endometriozy głębokiej wymaga jednak rozszerzonego badania wykonanego przez doświadczonego ultrasonografistę.
- Rezonans magnetyczny miednicy – pomocny przy podejrzeniu zmian głębokich, zajęcia jelita lub pęcherza oraz przy planowaniu operacji.
- Laparoskopia – pozwala obejrzeć narządy miednicy i pobrać wycinki do badania histopatologicznego.
Nie ma badania krwi, które potwierdzałoby endometriozę lub ją wykluczało – marker CA-125 bywa podwyższony, ale nie służy do rozpoznania.
Leczenie farmakologiczne
Celem leczenia jest zmniejszenie bólu, poprawa jakości życia i ochrona płodności. Wybór metody zależy od objawów, wieku, planów prokreacyjnych i przeciwwskazań. Wytyczne ESHRE wymieniają m.in.:
- niesteroidowe leki przeciwzapalne – łagodzą ból, ale nie hamują choroby,
- złożoną antykoncepcję hormonalną (tabletki, plastry, krążek), także w trybie ciągłym,
- progestageny – doustne, w postaci implantu lub wkładki hormonalnej,
- leki z grupy analogów i antagonistów GnRH – stosowane zwykle jako leczenie drugiego wyboru, często z tzw. terapią add-back, która ogranicza objawy niedoboru estrogenów i utratę masy kostnej.
Leczenie hormonalne działa, dopóki jest stosowane – po odstawieniu objawy często wracają. O wyborze konkretnego leku decyduje lekarz (zob. też metody antykoncepcji). W leczeniu przewlekłego bólu pomocne bywają też fizjoterapia uroginekologiczna i wsparcie psychologiczne.
Kiedy leczenie operacyjne
Zabieg – zazwyczaj laparoskopowy – rozważa się m.in. wtedy, gdy:
- leczenie farmakologiczne nie przynosi poprawy lub nie może być stosowane,
- torbiel endometrialna jest duża lub budzi wątpliwości diagnostyczne,
- endometrioza głęboka powoduje zwężenie jelita lub moczowodu,
- operacja może poprawić szanse na ciążę.
Operacje endometriozy głębokiej powinny być wykonywane w ośrodkach z doświadczonym zespołem, często we współpracy z chirurgiem i urologiem. Usunięcie torbieli jajnika może zmniejszyć rezerwę jajnikową, dlatego decyzję podejmuje się indywidualnie – szczególnie u kobiet planujących ciążę.
Endometrioza a płodność i ciąża
Endometrioza może utrudniać zajście w ciążę przez zrosty, zaburzenie drożności jajowodów, stan zapalny w miednicy i zmniejszenie rezerwy jajnikowej. Nie oznacza to jednak niepłodności – wiele pacjentek zachodzi w ciążę samoistnie.
- Leczenie hormonalne zwykle hamuje owulację, więc nie poprawia szans na ciążę w czasie jego stosowania.
- U części kobiet laparoskopowe usunięcie ognisk poprawia szanse na samoistną ciążę.
- Przy dłuższych staraniach, obniżonej rezerwie jajnikowej, niedrożności jajowodów lub czynniku męskim rozważa się techniki wspomaganego rozrodu, w tym in vitro.
- Jeśli odkładasz macierzyństwo lub czekasz na operację jajników, omów z lekarzem możliwość zabezpieczenia płodności (mrożenia komórek jajowych).
Jeśli masz endometriozę i planujesz ciążę, przeczytaj też, jak przygotować się do poczęcia. W ciąży objawy endometriozy często słabną.
Kiedy iść do ginekologa
Umów się na wizytę, jeśli ból miesiączkowy zmusza Cię do opuszczania zajęć lub dni w pracy, nie ustępuje po lekach przeciwbólowych, narasta z każdym cyklem albo towarzyszy mu ból przy współżyciu, oddawaniu moczu lub stolca. Warto prowadzić dzienniczek objawów – ułatwia to lekarzowi ocenę. Pamiętaj też o regularnych badaniach profilaktycznych, takich jak cytologia i test HPV.
Na wizytę warto zabrać wyniki wcześniejszych badań i listę stosowanych leków oraz zanotować:
- kiedy zaczęły się dolegliwości i czy narastają,
- w których dniach cyklu ból jest najsilniejszy i jak bardzo ogranicza codzienne funkcjonowanie,
- czy ból pojawia się przy współżyciu, oddawaniu moczu lub stolca,
- jakie leki przeciwbólowe lub hormonalne były już stosowane i z jakim skutkiem,
- czy starasz się o ciążę lub planujesz ją w najbliższych latach.
Endometrioza to choroba przewlekła, ale przy dobrze dobranym leczeniu większość pacjentek może prowadzić normalne, aktywne życie.
Pilnie zgłoś się na SOR lub dzwoń pod 112, jeśli występuje:
- nagły, bardzo silny ból brzucha, zwłaszcza z nudnościami, wymiotami lub omdleniem (może świadczyć o pęknięciu lub skręcie torbieli jajnika),
- ból brzucha z gorączką,
- ból podbrzusza przy dodatnim teście ciążowym,
- obfite krwawienie z dróg rodnych z osłabieniem lub zawrotami głowy.
Najczęstsze pytania
Źródła
Autor artykułu
Zajmuje się ginekologią, diagnostyką ultrasonograficzną oraz opieką nad ciążą. Prowadzi konsultacje, badania profilaktyczne i diagnostyczne, wykonuje USG narządów miednicy mniejszej i USG w ciąży. Ma ponad 30 lat doświadczenia lekarskiego. Przyjmuje w centrum RS-MED w Warszawie (Targówek).
Profil lekarza w RS-MED →