Cytologia i test HPV – profilaktyka raka szyjki macicy

Rak szyjki macicy niemal zawsze jest skutkiem przetrwałego zakażenia onkogennymi typami wirusa HPV. Rozwija się powoli, przez wiele lat, a poprzedzają go stany przedrakowe. Dlatego regularna cytologia lub test HPV pozwala wykryć zmiany, zanim staną się nowotworem, a szczepienie przeciw HPV chroni przed samym zakażeniem.

HPV a rak szyjki macicy

HPV to bardzo częsty wirus przenoszony drogą płciową – większość aktywnych seksualnie osób zakazi się nim w ciągu życia. Zwykle układ odpornościowy usuwa wirusa w ciągu 1–2 lat. Problemem jest przetrwałe zakażenie typami wysokiego ryzyka (m.in. HPV 16 i 18), które może prowadzić do zmian śródnabłonkowych (CIN), a po latach do raka.

Jak często się badać

W Polsce działa bezpłatny program profilaktyki raka szyjki macicy dla kobiet w wieku 25–64 lat. Od 1 sierpnia 2026 r. badaniem przesiewowym w programie jest test na obecność onkogennych typów HPV (test HPV HR) – gdy jego wynik jest dodatni, z tej samej próbki wykonuje się cytologię płynną. Przy ujemnym wyniku testu kolejne badanie przypada zwykle po 5 latach. Odstępy mogą być krótsze w zależności od wcześniejszych wyników – aktualne zasady programu sprawdzisz na pacjent.gov.pl lub u swojego lekarza.

Częstszych badań – w programie co 12 miesięcy – wymagają kobiety zakażone HIV i przyjmujące leki immunosupresyjne. Indywidualny plan kontroli ustala się też po leczeniu zmian przedrakowych.

Jak przygotować się do cytologii i testu HPV

• Badanie najlepiej wykonać w połowie cyklu (ok. 10.–18. dnia), nie w czasie miesiączki.
• Przez 48 godzin przed badaniem zrezygnuj ze współżycia, globulek, kremów dopochwowych i irygacji.
• Przy objawach infekcji intymnej najpierw ją wylecz – stan zapalny utrudnia ocenę.

Samo pobranie trwa kilkanaście sekund i jest zwykle bezbolesne.

Wyniki – co oznaczają

Wyniki cytologii opisuje się w systemie Bethesda. Najczęstsze określenia:

• NILM – brak zmian śródnabłonkowych i nowotworowych (wynik prawidłowy).
• ASC-US – nietypowe komórki o nieokreślonym znaczeniu; zwykle wykonuje się test HPV lub powtarza badanie.
• LSIL – zmiana śródnabłonkowa małego stopnia, często związana z przemijającym zakażeniem HPV.
• ASC-H, HSIL, AGC – zmiany wymagające pilnej kolposkopii.

Nieprawidłowy wynik cytologii nie oznacza raka – oznacza, że potrzebna jest dalsza diagnostyka.

Kolposkopia – kiedy i jak wygląda

Kolposkopia to ocena szyjki macicy w powiększeniu za pomocą kolposkopu, po zastosowaniu roztworu kwasu octowego i płynu Lugola, które uwidaczniają zmienione obszary. Wykonuje się ją przy nieprawidłowej cytologii, dodatnim teście HPV 16/18 lub niepokojącym wyglądzie szyjki. W razie potrzeby lekarz pobiera wycinek do badania histopatologicznego – to ono pozwala ostatecznie ustalić rozpoznanie.

Badanie trwa od kilku do kilkunastu minut, jest zwykle mało bolesne i można je wykonać także w ciąży.

Szczepienie przeciw HPV

Szczepionka przeciw HPV jest najskuteczniejsza, gdy zostanie podana przed rozpoczęciem współżycia, dlatego w Polsce bezpłatne szczepienia w ramach programu obejmują dzieci w wieku 9–14 lat. Szczepienie przynosi korzyści także dorosłym – warto porozmawiać o nim z lekarzem. Szczepionka nie zastępuje regularnych badań przesiewowych.

Cytologia w ciąży

Cytologię wykonuje się na pierwszej wizycie w ciąży, jeśli nie była wykonana w ciągu 12 miesięcy przed ciążą (zob. badania w ciąży). Badanie nie zagraża ciąży.

Najczęstsze pytania

Autor artykułu

lek. Anastasiia Sokhach

Prowadzi wizyty ginekologiczne i samodzielnie wykonuje badania: USG narządów miednicy mniejszej i piersi, USG wczesnej ciąży, kolposkopię oraz SONO-HSG. Praktykę lekarską prowadzi od 2015 roku, a prawo wykonywania zawodu w Polsce ma od 2023 roku. Ma certyfikaty umiejętności PTGiP z USG w położnictwie i ginekologii, USG piersi oraz kolposkopii. Przyjmuje w centrum RS-MED w Warszawie (Targówek).

Profil lekarza w RS-MED →